BBT mong nhận được sự trợ giúp của bạn đọc. Liên hệ số điện thoại 0912 414 848. Email: bslyhoa@gmail.com. Tài khoản: HỒ VĂN THUÂN. Số TK: 3801205203209. Ngân hàng Agribank Bố Trạch, Quảng Bình.


Monday, March 18, 2013

Lý Hòa - Miếu thờ thần Thiên Y A NA - Một di sản văn hóa tâm linh


Tại thôn Trung Hòa, làng Lý Hòa – xã Hải Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình hiện còn có một ngôi Miếu thờ nữ Thần Thiên YA Na, người Việt gọi là Bà chúa Ngọc. Đó là thông tin ít ỏi được lưu truyền qua các thế hệ này đến các thế hệ khác của dân làng.
Hiện tư liệu lịch sử Miếu Bà chỉ còn nền móng cột trụ Hoa biểu có chu vi 1m2 được xây bằng bằng đá, toàn bộ Miếu thờ, tượng Bà đã bị bom Mỹ phá sập trong cuộc chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ ra miền Bắc. Sau năm 1975, để có nơi thờ tự, nhân dân trong thôn đã vận động, quên góp tiền, công sức xây lại, tuy vậy miếu Bà  hiện tại có quy mô  rất nhỏ cả về kiến trúc, kỷ thuật, mỹ thuật...Tuy nhiên gần đây với mong muốn của  nhân dân làng Lý Hòa trong và ngoài nước nên xây dựng lại miếu Bà xứng với tầm vóc vốn đã có trong lịch sử. Ban công tác Mặt Trận thôn Trung Hòa đã và đang tập trung tìm hiểu, sưu tầm, nghiên cứu về lịch sử miếu Bà để làm cơ sở cho việc thiết kế, xây dựng và hiểu biết thêm lịch sử, tự hào về một di sản văn hóa của quê hương.
Lý Hòa - Lễ hội bơi thuyền trên sông

Bà Thiên Y A Na hay bà chúa Ngọc là tên gọi của người Việt đối với nữ Thần Yang  Poh Nagar (Poh Nagar) của người Chăm. Trong lịch sử “ Yang  Poh Inư Nagar” được xem là mẫu, là mẹ của người Chăm; vì “Yang”  nghĩa là thần; “ Poh” là tôn kính; “ Inư” là Mẩu, là mẹ; “Nagar” là xứ sở, đất nước. Theo truyền thuyết của người Chăm, Yang Poh Inư Nagar do bọt biển và ánh mây trời sinh ra ngoài biển khơi. Một hôm, nước biển dâng cao đưa bà vào bến nước yatran ở cửa sông Kauthara ( nay là sông Cù, tức là sông Cái – Nha Trang ). Đó là một ngày mà trời nổi giông bão, sấm chớp sáng lòa; nước ở trên rừng đổ về chảy ào ạt thành những dòng sông lớn và núi cũng cúi mình xuống để đón bà Yang Poh Inư Nagar giáng trần. Khi bà bước lên bờ, rừng cây cong xuống tỏ lòng thần phục, chim muông kéo đến hát mừng và cỏ hoa nở rộ rực rỡ, khoe sắc muôn màu, tỏa hương thơm theo mỗi bước chân bà. Yang Poh Inư Nagar đi đến đâu dùng phép thuật hóa ra những xóm làng, cung điện nguy nga, cây lúa, cây bắp và cả loại gỗ quý  Kỳ Nam ( Trầm Hương ) làm cho xứ sở trần gian thêm trù phú. Yang Poh Inư Nagar được xem là nữ thần Mẹ xứ sở là biểu tượng che chở cho cuộc sống bình yên của muôn loài.
    Sau khi người Việt đến định cư vùng đất Nam Hoành Sơn (đèo Ngang), nơi vốn đất của người Chăm sinh sống; tôn trọng tâm linh và tín ngưỡng của người Chăm, người Việt đã lưu giữ phong tục thờ cúng thiêng liêng đối với nữ thần Yang Poh Inư Nagar, tiếp tục coi bà là Mẹ xứ sở của mình. Và để dễ đi vào cỏi tâm linh, người Việt đã Việt hóa truyền thuyết nữ thần Yang Poh Inư Nagar thành nữ thần Thiên Y A Na. Truyền thuyết về Thiên Y A Na ở mỗi địa phương người Việt có đôi nét khác nhau nhưng đều có nội dung cốt lõi câu chuyện giống nhau.

    Ngày xưa, tại núi Đại An ( tức Đại Điền ngày nay) có hai vợ chồng Tiều phu già không con cái sinh sống, vỡ đất làm rẩy trổng dưa nơi triền núi. Cứ mỗi mùa dưa, quả nào chín đều bị mất trộm. Một hôm, ông lão bắt được thủ phạm. Khi biết kẻ hái trộm dưa là cô gái nhỏ nhắn, hiền lành, xinh đẹp nhưng lại mồ côi, ông đưa về nhà làm con nuôi; hai ông bà lão không có con nên xem cô gái như con đẻ, vì thế ông, bà lão biết được cô gái vốn là tiên nữ giáng trần. Một hôm mưa lụt lớn, cảnh vật tiêu điều, buồn bã, khiến tiên nữ nhớ cảnh tiên  trên trời. Để xoa đi nỗi nhớ thương, cô gái lấy đá xếp thành hòn giả sơn ( hòn non bộ) . Nhận thấy việc làm lạ lùng của đứa con nuôi, ông Tiểu rầy la cho rằng việc làm đó không thích hợp đối với con gái, nên người cha nuôi có nặng lời quở mắng. Đang buồn vì nhớ cảnh bồng lai,  lại bị cha nuôi ngăn cấm không cho làm hòn giả sơn, cô gái càng thêm tủi khổ. Nhân lúc đó thấy một khúc gỗ Kỳ Nam ( Trầm Hương) từ trên nguồn trôi đến, tiên nữ liền hóa thân biến vào khúc Kỳ Nam và để mặc cho dòng nước đưa đẩy trôi ra biển, sau một thời gian lênh đênh theo dòng  nước, theo gió, khúc Kỳ Nam trôi đến  đất Trung Hoa. Thấy khúc gỗ lạ dạt vào bờ, có mùi hương tỏa ra ngào ngạt, dân trong vùng kéo nhau đến, xúm vào khiêng nhưng không sao nhấc lên được. Thái tử Bắc Hải nghe tin đã đến xem và nhẹ nhàng vác khúc gỗ đen về cung đình. Một đêm nọ, Thái tử bỗng thấy một bóng người từ khúc gỗ Kỳ Nam bước ra ngoài. Sau mấy đêm theo giõi, Thái tử đã bắt được cô gái. Nghe cô gái xinh đẹp kể về thân phận của mình và tự xưng tên là Thiên YANa. Nghe xong, ngày hôm sau Thái tử tâu với vua cha xin cho mình được cưới cô gái làm vợ. Sống với Thái tử, nàng sinh được một con trai đặt tên là Trí và một con gái đặt tên là Quý.
Lý Hòa - Nghề bóng mực nang
   Một hôm, nhớ quê hương, xứ sở aTrầm Hương, nàng Thiên YANa bèn dắt hai con nhập vào khúc gỗ Kỳ Nam vượt biển trở về cố quốc. Cảnh củ còn đây nhưng bố mẹ nuôi đã chết, đau buồn, thương nhớ, bà cho xây đắp lại mồ mả, sửa sang lại nhà cửa thờ phụng bố mẹ nuôi. Thấy dân chúng làng Đại An thật thà, chất phát nhưng cuộc sống nghèo khổ, bà đã đem những gì học được ở quê chồng như phép tắc, lễ nghi, nghề nông chỉ dạy cho dân làng cày đất trồng lúa, trồng dâu nuôi tằm, kéo tơ dệt vãi...dân Đại An ngày một no đủ, giàu có. Đến một ngày nọ,  một con chim Hồng Hạc từ trên trời cao bay xuống rước Bà cùng hai con về cỏi tiên. Nhớ ơn đức Bà, người dân làng Đại An và trong vùng  xây tháp, tạc tượng phụng thờ. Tại xứ Bắc Hải, Thái tử sau khi mất vợ,  ngày đêm buồn rầu, thương nhớ không nguôi bèn kéo quân vượt biển đi về phương Nam tìm vợ. Đến Đại An, không tin vợ và hai con đã theo chim Hạc về Trời; Thái tử đã cho quân lính bắt bớ, tra  khảo dân làng. Bị oan ức và đau đớn, dân chúng đã thắp hương cầu khấn, xin bà về cứu hộ. Lời khẩn cầu đó đã lên đến trời xanh, phút chốc một trận cuồng phong nỗi lên, cát, đá bay mù mịt cuốn phăng bọn người từ phương Bắc và cả đoàn tàu thuyền nhấn chìm xuống sông Cái. Theo lời người xưa kể lại thì những cụm đá trước cửa Tháp Bà( tức tháp Poh Nagar ở Nha Trang) giữa sông Cái là những tảng đá đánh chìm đoàn thuyền Thái tử xứ Bắc Hải.
Đình Lý Hòa
   Hai truyền thuyết của hai dân tộc Chăm và Việt về Poh Nagar -  Thiên YANa tuy có phần khác nhau về dị bản nhưng đó là đặc trưng của dòng văn học dân gian. Ở truyền thuyết của người Chăm, nữ Thần Poh Nagar phản ánh mối quan hệ xã hội Mẫu hệ mà hạt nhân cơ bản vẫn là sự tôn thờ người đã có công lao khai quốc, lập ấp, người bảo vệ, che chở cho muôn loài. Với người Việt, nữ Thần Thiên YANa là  hình tượng biểu hiện tinh thần dân tộc, tinh thần yêu nước khát vọng sống trong hòa bình, tinh thần chống ngoại xâm...Có lẽ vì thế, tín ngưỡng thờ Thần Poh Nagar của người Chăm đã được người Việt tiếp nhận và Việt hóa để nó trở thành tài sản văn hóa tinh thần của hai dân tộc Việt _ Chăm. Hình tượng nữ thần Thiên YANa trở thành một vị thần “ Hộ quốc, tí dân” của người Việt.
Miếu thờ thần Thiên Y A Na tại thôn Trung Hòa
      Từ sự ngưỡng mộ Mẫu của người Chăm, trong dân gian việt còn lưu truyền rằng, thời vua Minh Mạng, trong một lần nhà vua lên điện thờ bà Poh Nagar trên núi Hương Uyển ( Hương Uyển sơn) thuộc làng Phương Hồ, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên vô tình đánh rơi chén Ngọc, tưởng rằng không lấy lại được thì bổng nhiên có một con rùa to từ dưới sông nỗi lên, miệng ngậm chén Ngọc trả lại nhà vua. Từ đó núi Hương Uyển được gọi là núi Ngọc Trản và đền thờ được mang tên là Ngọc Trản Sơn Từ ( đền thờ ở núi Ngọc Trản ) Nhân dân địa phương gọi là Điện Hòn Chén. Dân gian còn lưu truyền điện Hòn Chén còn có tên là Hoàn Chén nghĩa là “ trả lại chén Ngọc”. Bà Poh Nagar từng được nhà Nguyễn phong : “Diễn Ngọc phi tôn, Thượng đẳng Thần” nên nhân dân còn gọi là bà chúa Ngọc.
      Thời vua Tự Đức, Đồng Khánh là con nuôi nhưng lại không có con kế vị bèn nhờ mẹ là Kiên Thái Vương lên đền Ngọc Trản, cầu đảo Thánh mẫu Thiên YANa xem mình có được lên ngôi vua không? Thánh Mẫu cho biết ông sẽ toại nguyện. Sau khi lên ngôi  năm 1886,  vua Đồng Khánh liền cho xây lại Điện thờ khang trang và để tỏ lòng biết ơn Thánh Mẫu, ông cho đổi tên thành Huệ Nam Điện với ý nghĩa “ Ban ân huệ đến cho vua nước Nam”.
Lý Hòa - Lễ rước thần Hoàng
     Tại làng Lý Hòa, huyện Bố Trạch, tỉnh  Quảng Bình;  Sự tích về miếu thờ nữ Thần Thiên YANa ( còn gọi là bà chúa Ngọc ) kể rằng: vào thời vua Lê Dụ Tông, niên hiệu Bảo Thái, năm Canh tý 1729  một đoàn ghe Bầu gồm 09 chiếc của làng Lý Hòa chở hàng từ Sài Gòn – Gia Định về Quảng Bình. Trên đường ra Bắc, đoàn ghe Bầu đến ngang bờ biển tỉnh Khánh Hòa, bỗng nhiên trời lặng gió, cũng vừa lúc trời xẩm tối. Thấy không thể tiếp tục cuộc hành trình, sau khi tham khảo ý kiến các chủ ghe,  các thuyền chụm lại thả neo nấu  cơm ăn và đợi có gió đi tiếp. Theo thường lệ, toàn bộ thủy thủ đoàn đi nghỉ, mỗi ghe chỉ để lại hai người trực gác xem trời mây, gió, nước và canh chừng bọn Tàu Ô ( cướp biển người Trung Quốc) lên ghe cướp hàng. Lúc này vào trung tuần tháng Tư âm lịch, gió thanh, biển lặng, trời đầy sao, đang lúc những người trực canh chụm đầu ngồi uống nước chè xanh, bỗng từ trong đất liền có một cái Lốt ( tựa như Sao băng ) sáng rực bay thẳng ra biển  đậu xuống đầu mũi một chiếc ghe Bầu trong đoàn. Hai người trực canh trên ghe nhìn thấy sự lạ, ai nấy đều hoảng sợ, kêu không thành tiếng chỉ biết đứng nhìn nhau ...Sau khi hoàn hồn, hai người trực canh nhìn về phía mũi ghe, thấy một người con gái mặc bộ áo quần trắng, một tay xách chiếc giỏ mây, tay kia cầm chiếc nón lá đi từ đầu mũi ghe đến cột buồm lòng ( cột buồm chính giữa ghe ). Cô gái vừa đi vừa gọi: Bầu ơi ( ghe Bầu) Bầu về miền Trung cho ta về Quảng Bình với; nói xong cô gái quay trở lại ngồi xuống đầu mũi ghe. Ngỡ mình nhìn nhầm, nge nhầm trong cơn hoảng sợ, hai ông trực canh vội gọi mọi người dậy xem thực hư thế nào? Theo tay người trực, mọi người nhìn thấy cô gái xin đi nhờ đang ngồi nhìn biển, trời, mây nước...Ông chủ ghe sau giây phút bàng hoàng đã bình tỉnh trở lại, hai tay bưng gáo nước chè, ông từ từ bước tới nơi cô gái đang ngồi và quỳ xuống mời  cô gái uống nước. Cầm gáo nước chè trên tay, cô gái nói: Ta là Thiên YANa, chủ Bầu cho ta đi về miền Trung, Quảng Bình; cô gái cũng bảo trời đã nỗi gió, gọi các bạn  ghe kéo neo, thả buồm đi cho kịp. Gió thổi ngày càng mạnh, buồm no gió, đoàn ghe bầu nhằm hướng Bắc thẳng tiến. Suốt cả chặng đường dài từ Nha Trang về Quảng Bình, cô gái “ đi nhờ” vẫn ngồi lặng lẽ trên sọ mũi chiếc ghe Bầu đi đầu...Sau hai ngày đêm vượt biển, đoàn ghe Bầu về tới biển làng Lý Hòa, thủy thủ các ghe lăn buồm, thả neo, đốt hương, vàng mã nổ pháo mừng chuyến đi xa về an toàn, thắng lợi. Lúc này cô Thiên YANa đứng dậy cảm ơn Bầu đã cho đi nhờ về Quảng Bình; vừa dứt câu nói, từ người cô gái bỗng có một tia sáng lóe lên vụt bay vào ngay bãi đất hoang sát bờ biển thôn Trung Hòa. Ngay sáng ngày hôm sau khi được các chủ ghe bầu,  thủy thủ đoàn và những người trong thôn...  trình lại sự việc: vị nữ thần Thiên YANa xin đi nhờ về Quảng Bình và vệt sáng từ biển bay vào bờ.  Hội đồng hương lý, ông Cai xạ và các chủ ghe, thủy thủ đoàn... tìm tới nơi tia sáng đáp xuống đất. Mọi người vô cùng ngạc nhiên, quả thật giữa bãi đất hoang cây lau sậy và cỏ dại mọc um tùm có một vạt cỏ đổ rạp, lá úa vàng. Thấy đây là là điềm lành, cơ duyên, diểm phúc cho dân làng; Làng liền cho lập bàn thờ và giao cho dân thôn Trung Hòa sớm ngày lo thắp hương cúng Thần. Để có nơi thờ thần vững chãi, tránh mưa bão, lụt lội, các chủ ghe Bầu đã vận động các lái bạn, vạn chài và dân làng đóng góp tiền, ngày công, vật liệu, xây Miếu thờ bà Thánh Mẩu Thiên YANa. Ngôi miếu thờ được xây ngay vùng đất giữa thôn Trung Hòa; Miếu thờ rộng ba gian, cột bằng gỗ lim,tường bao quanh bằng gạch Bát Tràng được các chủ ghe Bầu mua từ Nam Định về; trước Miếu có cổng Tam quan, bốn trụ cột Hoa biểu, bức bình phong...
Một góc làng Lý Hòa
      Hàng năm vào những ngày lễ Xuân thủ, lễ Đại trường câu, lễ cầu mùa...trước khi vào lễ, dân làng tổ chức lễ rước Bà Thiên YANa ra đình làng nhập thần...sau lễ làng lại tổ chức rước Bà về lại miếu thờ và tại vị chờ đến lễ năm sau. Đối với lễ Bà, cứ vào các ngày 21 đến ngày 23 tháng 3 âm lịch cùng với nhân dân nhiều tỉnh ven biển miền Trung, nhân dân Lý Hòa tổ chức lễ hội dâng hương Thánh Mẩu Thiên YANa. Đây là lễ hội tâm linh đặc biệt được tổ chức duy nhất đối với “ Mẹ xứ Sở” nữ thần phù hộ cho người đi khai hoang, lập ấp...của làng Lý Hòa và cũng như trên đất Quảng Bình.
        Với những giá trị về lịch sử và tâm linh vùng đất mở đầu của công cuộc mở cỏi về phương Nam của dân tộc Việt. Chính vi thế,  các vua nhà Nguyễn đã ban phong sắc cho Miếu thờ Thiên YANa của làng Lý Hòa. Theo tập thần tích – thần sắc, làng Lý Hòa, tổng Hà Bạc, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình do ông Nguyển Châu, hiệu trưởng trường tiểu học Lý Hòa biên soạn năm 1937 có ghi : Ngày 20 tháng hai năm Thành Thái thứ hai ( 1890)  “ Sắc Quảng Bình tỉnh, Bố Trạch huyện, Lý hòa thôn, phụng sự Thiên YANa, diễn ngọc phi tôn thần, hộ quốc tì dân, nậm trứ linh ứng, hướng lai vi mông, ban cấp sắc văn, tứ kim phi thừa  cảnh mạng, diếu niệm thần hưu, tước phong vi hoằng huệ, phổ tế linh cảm diệu thông, mặc tướng huy, Dực bảo trung hưng, Thượng đẳng thần, đặc chuẩn y cưu phụng sự, thần kỳ tướng hữu, bảo ngã lê dân – Khâm tai”. Ngày 25 thàng bảy, năm Khải Định thứ chín (1924) lại có sắc phong với nội dung gần như sắc phong ở trên “...Nguyên tặng Hoằng Huệ, Phổ tế linh cảm diệu thông, mặc tướng tranh huy, Dực bao trung hưng, Thượng đẳng thần”
Một góc làng Lý Hòa
        Có lẽ từ rất lâu người dân sống trên vùng đất Thuận Hóa chỉ biết đến và biết nhiều về Công chúa Liểu Hạnh và miếu thờ Bà tại Nam đèo Ngang thuộc xã Quảng Đông, huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình mà ít biết đến nữ thần Thiên YANa – Bà chúa Ngọc và miếu thờ Bà tại thôn Trung Hòa, xã Hải Trạch ( làng Lý Hòa), huyện Bố Trạch, Tỉnh Quảng Bình. Thiên YANa – bà chúa Ngọc – bà Mẹ xứ sở của hai dân tộc Chăm và Việt, nữ Thần phù hộ cho con dân Đại Việt đi khai hoang, lập ấp mở cỏi về phương Nam còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa  - một điểm lịch sử văn hóa – lịch sử tâm linh cần giữ gìn và tìm đến.
                                                                             

2 comments:

  1. Hồi xưa nghèo nhưng "Lý Trưởng" vẫn huy động được sức dân xây dựng nên đình, chùa, miệu. đền thờ....Tại sao bây giờ đã gần 300 năm rồi "Dân giàu, nước mạnh" mà huy động sức dân kém thế ?

    ReplyDelete
  2. Oa cha ôi..đọc tới chổ ánh sáng mà cháu dợn tóc gà..thì chuyện là zi..
    Mươi bựa..cháu k zớ lắm..chắc lúc đó cháu học lớp 5 hay lớp 6 chi đó..
    Cháu vs mạ đi ra ngoài mệ ngoại chơi..lúc đi về mới bước cẳng ra khỏi đàng một đoạn..2 mạ con nói..mạ ngồi đây một méng hè..mỏi cẳng ậm..thì 2 mạ con mới đặt khu ngồi xuống một méng..lúc đó trời sáng trăng nừa tỳ.đang ngồi hay hay nói chuyện một méng..ak hãy thì tổ cha..ngồi ngó lên trời một méng..va cha mạ ơi..ở mô cục lã to mà mạ..bay trên cao đâm thẳng xuống zưới nghè zứa tè..
    Cháu..đoạn đó thấy lạ lạ.mẹng ấp a ấp úng nói..va va va mạ.coi tè.
    Cục lã hắn té xuống dưới nghè mạ tè..đoạn đó cuống cuống ỵ zứa.
    Mạ cháu nói..im đi im đi..nói zỏ zỏ ợ..đầng có của hông nên...
    Mạ mới nói xong..cháu nói thôi mạ ơi về cho r..sợ ậm..! Đi về dưới đàng cháu vẫn sợ long đong lãy đãy ý.

    ReplyDelete